Tramvay İkilemi

Bir tramvay yolunun yakınlarındasınız . Derken uzaktan yaklaşan
tramvayın sesini duyuyorsunuz. Bir bakıyorsunuz ki tramvay yolunun
üzerinde ellerinde aletler olan beş işçi. Ama çok geç, işçiler toparlanıp
kalkana kadar tramvay onları çoktan ezip geçmiş olacak. Birden
makası kontrol eden kolun tam yanınızda olduğunu görüyorsunuz.
İkilem bu ya, diğer yolun üzerinde de biri olduğunu fark ediyorsunuz.
Ne yapardınız? Kolu çekip beş kişinin hayatını kurtarmak için
tramvayı o bir kişinin üzerine yönlendirir miydiniz?
Senaryoyu biraz değiştirelim. Bu sefer tramvay yolunun üzerindeki
üst geçittesiniz. Tramvay yine beş kişinin üzerine doğru ilerliyor. Yanınızda
bu trajik duruma sizinle birlikte şahit olan cüsseli bir adam
var. Biliyorsunuz ki adamı köprüden iterseniz o iri cüssesiyle yolu tamamen
tıkayacak ve beş kişinin hayatı kurtulacak. Bu durumda kararınız
ne olurdu?
Felsefeci Philippa Foot ve Judith Jarvis’in ortaya attığı “tramvay
ikilemi” sonuçlar açısından aynı olsa da duygular işin içine girdiğinde
insanoğlunun nasıl farklı karar verdiğini gösteren etkili bir örnek. Bu
sorulara muhatap olan birçok kişi birinci senaryonun sonundaki soruya
olumlu yanıt verirken ikinci senaryodakine olumsuz cevap veriyor.
Hemen belirtelim, azınlıkta kalsalar da “beş kişinin hayatını kurtaracak
şekilde davranır ve adamı köprüden iterdim” diyerek faydacı
yaklaşımı elden bırakmayanlar her zaman oluyor. Faydacılık, en fazla
faydayı sağlayan seçeneği seçtiğimizde doğru hareket etmiş olacağımızı
savunan felsefi bir akım. Yine de birçoğumuz için ikinci durumda
faydacı davranmak ahlaki değil. Sonuçlar açısından her iki durum
da aynı, ancak birçok felsefeciye göre iyi bir amaç için de olsa kötülük
yapılamaz.
Tramvay ikilemindeki sorular yöneltildiğindeki beyin aktiviteleri
ölçülen denekler birinci senaryoyu düşünürken dorsolateral prefrontal
kortekslerinin ön bölgelerinde hareket görülüyor. Duyguların
daha çok dâhil olduğu ve faydacı yargılar veremediğimiz ikinci senaryoda
ise cingulate korteksin ön bölgesinde etkinlik artıyor ki bu
bölge beynimizin yanıt çatışması yaşadığımız durumlarla ilişkilendirilen
bölgesi.
Tramvay İkilemi
Bilim ve Teknik Ocak 2012
>>>
33